Over adem, middellijn en constructief conflict als ontwikkelkracht
In dit essay verken ik constructief conflict als ontwikkelkracht, vanuit adem, houding en omgang met verschil.
In conflictsituaties merk ik hoe snel alles zich samentrekt.
Gesprekken versnellen, standpunten verharden en de ruimte om werkelijk te luisteren wordt kleiner.
Wat ik in de loop van de tijd ben gaan ontdekken, is dat niet het conflict zelf het probleem is,
maar hoe weinig ademruimte we erin nemen.
Uitademen in conflict — letterlijk en figuurlijk — bleek voor mij een sleutel om spanning niet te vermijden of te beheersen, maar constructief te benaderen. Niet door het conflict snel op te lossen, maar door te vertragen en waar te nemen wat zich aandient.
Juist in die vertraging wordt zichtbaar wat spanning laat zien: verschillen in behoeften, intenties en betekenissen. Wanneer we daar ruimte voor maken, kan conflict veranderen van iets wat verstoort naar iets wat bijdraagt aan ontwikkeling — van mensen, van relaties en van samenwerking.
In dit blog neem ik je mee in die ontdekking. Niet als methode of oplossing, maar als ervaring die mij hielp anders aanwezig te zijn in conflict en spanning.
In een ander artikel werk ik verder uit wat ik bedoel met constructief conflict en waarom ik spanning zie als ontwikkelkracht in mensen, teams en organisaties.
Wanneer alles zich samentrekt
Tijdens een verdiepende ademcursus die verbonden was aan mijn Chi Neng Chi gong beoefening, verzorgd door EmyKremers (Chineng Uden), werd mijn aandacht steeds opnieuw naar iets ogenschijnlijk eenvoudigs gebracht: houding en adem.
De focus lag op de middellijn van het lichaam. Een denkbeeldige verticale verbinding van perineum tot kruin. Het hoofd recht gedragen, de kin licht ingetrokken. Opgerekt, maar niet gespannen. Innerlijk afgestemd en niet overspoeld, zonder te forceren.
Wat mij verraste, was niet alleen het positieve effect op mijn ademhaling, maar vooral het ongemak dat dit opriep. Spieren protesteerden. Oude compensaties werden voelbaar. Het voelde onwennig en soms zelfs pijnlijk. Niet omdat het verkeerd was, maar omdat het lichaam zich herordende.
Adem als uitwisseling en reiniging
In de lessen werd ook de functie van de ademhaling verder verduidelijkt, en dan met name het principe van uitwisseling en reiniging. Het accent lag niet op de inademing, maar juist op de uitademing. Omdat adem er altijd is, hoef je aan de inademing minder aandacht te geven. Wat wél aandacht vraagt, is de bereidheid om werkelijk uit te ademen. Om ruimte te maken. Om los te laten wat zijn functie heeft gehad.
Wat mij raakte, was dat juist het diepste deel van mijn uitademing – en de spieren die daarbij betrokken zijn – voor mij grotendeels onontgonnen gebied bleek. Daar zat spanning, terughoudendheid, iets wat ik blijkbaar gewend was vast te houden. Niet uit onwil, maar uit gewoonte.
Die ervaring bracht een parallel aan het licht die later steeds duidelijker werd. Verschil in en tussen mensen is, net als adem, een gegeven. Het dient zich vanzelf aan.
Wat minder vanzelfsprekend is, is wat we ermee doen. Dat vraagt om een manier van kijken die verder gaat dan individuele posities en oog heeft voor het geheel waarin verschil en conflict zich voordoen. Een goede en werkbare mogelijkheid daarvoor biedt systemisch kijken naar conflict, zoals ik elders beschreven heb.
Het vraagt aandacht, bewustzijn en betekenisgeving om verschil op een zinvolle en passende manier te hanteren. Precies daar ligt veel onontgonnen potentie. Voor nieuw gedrag. Voor andere oplossingen. Voor vormen van samenwerking en innovatie die we hard nodig hebben.
Waardigheid is geen gegeven, maar een keuze
Gaandeweg bracht deze ervaring mij tot een inzicht dat verder reikte dan lichaam of techniek. Een waardige houding heeft op zichzelf geen waarde. Zij krijgt pas betekenis wanneer jij haar waarde toekent. Niet de houding an sich is waardig, maar het feit dat jij ervoor kiest jezelf zo te dragen.
Dat inzicht legde iets principieels bloot. Er is een verschil tussen wat je denkt, wat je voelt en wat je doet – en jij bent degene die daar betekenis en waarde aan verleent. Ik besefte dat ik mijn waarde wel kende, maar dat het accepteren dat je die waarde soms wel en soms niet leeft, pas werkbaar wordt wanneer je waardigheid toont.
Waardigheid is daarmee geen moreel ideaal of vaststaand bezit. Het is een praktijk. Een bewuste keuze om verantwoordelijkheid te nemen voor hoe je jezelf draagt, juist in het verschil tussen intentie en handelen.
Verschil als voorwaarde voor ontwikkeling
Het is inherent aan ons mens-zijn dat we onszelf en wat we doen voortdurend vernieuwen. Lichamelijk, emotioneel, mentaal en existentieel. Die vernieuwing kan alleen plaatsvinden wanneer we verschil in onszelf onderkennen: tussen binnen en buiten, tussen willen en doen, tussen wat we waarnemen, voor waar aannemen en waar we onze aandacht aan geven.
Ontwikkeling begint niet bij veranderen, maar bij waarnemen en duiden. Bij het bewust zien en waarderen van verschil, en het erkennen van de waarde die daarin besloten ligt.
De middellijn hielp mij precies daarbij. Zij verbindt de verschillende niveaus in jezelf en nodigt uit om waardig met die niveaus om te gaan. Niet door spanning weg te nemen, maar door haar te dragen.
Van zelfwaardigheid naar gelijkwaardig verschil
Van daaruit werd ook duidelijk waarom deze les verder reikte dan lichamelijke oefening. Wie zichzelf in waardigheid kan dragen, kan de ander in diens waardigheid ontmoeten. Niet door verschil op te heffen of glad te strijken. Niet door zich boven of onder de ander te plaatsen, maar door verschil toe te laten als gelijkwaardig.
Dat is geen vanzelfsprekende beweging. In interactie hebben we de neiging verschil te hiërarchiseren: wie heeft gelijk, wie weet het beter, wie past zich aan? Maar wanneer waardigheid niet afhankelijk is van overeenstemming, ontstaat ruimte voor wat ik gelijkwaardig verschil noem.
En precies daar wordt het potentieel krachtig.
Constructief conflict als ontmoeting van waardigheden
Wat ik in het ademwerk ervoer, herken ik één-op-één in hoe mensen, teams en organisaties omgaan met verschil en conflict. In teams krijgt deze dynamiek vaak gestalte in wat de onderstroom van samenwerking noemen.
Conflict is in die zin niet iets wat op zichzelf staat en vermeden moet worden. Het is een kwaliteit van interactie die ontstaat wanneer waardigheden elkaar ontmoeten in verschil en ontleent zin en betekenis aan de ontmoeting van verschillen. Waar perspectieven, behoeften of waarden niet samenvallen, maar wel erkend blijven.
Dat maakt ook duidelijk waarom spanning onvermijdelijk is. Verschil zonder spanning bestaat niet. Spanning is de energie die ontstaat wanneer gelijkwaardige posities elkaar werkelijk raken. Niet als strijd, maar als contact.
Het probleem ontstaat pas wanneer spanning niet meer gedragen kan worden. Wanneer waardigheid wordt ingeruild voor gelijk krijgen, beheersen of terugtrekken. Dan verschuift constructief conflict naar destructief conflict.
Constructief conflict en destructief conflict
Niet elk conflict is hetzelfde. Het wezenlijke onderscheid is niet of er conflict is, maar hoe verschil en spanning in de interactie worden gehanteerd.
Constructief conflict is interactie waarin verschil en spanning worden gezien, erkend en gewaardeerd, en zó worden gehanteerd dat zij bijdragen aan de bedoeling van de samenwerking. De interactie is daarbij afgestemd op de zin en opgave van het team of de organisatie, passend bij de ontwikkelingsfase waarin het geheel zich bevindt, en gericht op leren, vernieuwing en ontwikkeling.
In de dynamiek van een constructief conflict zijn verschillende opvattingen, belangen en onderliggende waarden bespreekbaar en hanteerbaar. Verschil wordt niet geneutraliseerd of gladgestreken, maar actief onderzocht. Juist daardoor ontstaat ruimte voor betere besluitvorming, innovatie en duurzame verandering. Spanning fungeert hier niet als probleem, maar als informatiedrager en motor voor ontwikkeling.
Destructief conflict ontstaat wanneer verschil en spanning niet (meer) worden erkend of gedragen. In plaats van verschil te onderzoeken en te benutten, ontstaat druk om het te neutraliseren, weg te organiseren of te laten verdwijnen. De interactie raakt los van zin, context en ontwikkeling, en begint de veiligheid, de kwaliteit van samenwerking en/of de gezamenlijke bedoeling te ondermijnen.
Afwijkende perspectieven, belangen of waarden worden dan niet langer gezien als betekenisvol, maar als storend, bedreigend of ongewenst. Destructieve conflictdynamiek kan zich zowel openlijk als subtiel manifesteren: door het ontkennen of bagatelliseren van wezenlijke verschillen, het uitsluiten van stemmen die niet passen binnen het dominante kader, het bestrijden van verschil via macht, procedures of morele oordelen, of door het vermijden van spanning via schijnbare harmonie en consensusdruk.
In al deze vormen wordt verschil niet benut, maar buitenspel gezet. Het gevolg is dat het leervermogen afneemt. Informatie die niet past binnen het bestaande perspectief wordt verdrongen of verdraaid, en nieuwe inzichten of oplossingen blijven buiten bereik. Het conflict lijkt soms opgelost, maar blijft onderhuids aanwezig en keert later vaak terug in versterkte of complexere vorm.
Destructiviteit zit daarmee niet alleen in escalatie of openlijke strijd, maar ook in het te vroeg sluiten van het gesprek en het blokkeren van ontwikkeling door het uitsluiten van wezenlijke spanning.
Verschil roept spanning op. Wanneer die spanningsdynamiek onvoldoende aandacht krijgt, kan zij zich uiten als destructief conflict. Niet omdat verschil het probleem is, maar omdat het onvoldoende ruimte krijgt om gedragen en ontwikkeld te worden. Aandacht voor die spanning is daarmee een voorwaarde om mensen in staat te stellen hun verschil werkelijk in te zetten en te laten groeien. In een mijn blog ‘Stress en conflict als signaal in samenwerking‘ werk ik dit verder uit.
De middellijn als oefenplek in constructief conflict
De middellijn uit de chi gong blijkt daarmee een krachtige metafoor voor hoe we met conflict omgaan. Niet als ideaal van balans of rust, maar als oefenplek. In het begin voelt zij onwennig en soms zelfs pijnlijk. Dat geldt lichamelijk, maar net zo goed relationeel en systemisch. Spieren, patronen en reflexen die lange tijd hebben gecompenseerd, worden zichtbaar en uitgedaagd om iets anders te doen.
De middellijn vraagt om iets wezenlijks:
- spanning niet onmiddellijk weg te nemen,
- verschil niet te reduceren of glad te strijken,
- ongemak niet te vermijden,
- en aanwezig te blijven zonder te forceren.
Wie in de middellijn staat, hoeft niet te compenseren. Niet te overheersen en niet te verdwijnen. Dat vraagt oefening en moed. Het vraagt het vermogen om spanning te dragen zonder haar te beheersen, en verschil toe te laten zonder het direct te willen oplossen.
In conflicten raakt deze middellijn gemakkelijk verloren. We schieten naar voren, grijpen naar macht, regels of overtuigingen, of we trekken ons terug en vermijden het gesprek. Beide zijn vormen van compensatie. Ze dempen de spanning, maar blokkeren tegelijk het ontwikkelpotentieel dat in het verschil besloten ligt.
De les van de lerares
Wat mij hierin vooral raakte, was dat mijn lerares deze houding niet onderwees als techniek, maar belichaamde. Zij liet in haar manier van aanwezig zijn zien wat het betekent om vanuit eigen waardigheid de waardigheid van de ander te erkennen. Niet door verschil gelijk te maken of te neutraliseren, maar door het te laten bestaan.
Zij is een meester in het hanteren van gelijkwaardig verschil. In haar aanwezigheid hoeft spanning niet te worden opgelost om werkbaar te zijn. Het mag er zijn, wordt gedragen en krijgt ruimte om zijn betekenis te laten zien. Precies daarin wordt duidelijk dat waardigheid geen norm is die je oplegt, maar een praktijk die je leeft. In jezelf, in relatie tot de ander en in de systemen waarvan je deel uitmaakt.
Die les reikt verder dan de oefenruimte. Ze laat zien wat er mogelijk wordt wanneer we in onszelf, in interactie en in systemen leren blijven staan in verschil. Niet omdat het comfortabel is, maar omdat daar ontwikkeling ontstaat.
Constructief conflict vraagt om een integrale benadering
In veel organisaties wordt conflict vooral repressief of preventief benaderd: begrenzen wanneer het escaleert, of vroegtijdig dempen om problemen te voorkomen. Dat kan soms nodig of verstandig zijn, maar het is onvoldoende.
Volwassen samenwerking vraagt om een derde beweging: integratief omgaan met conflict. Dat betekent conflict niet oplossen of vermijden, maar benutten als bron van leren, ontwikkeling en vernieuwing.
Daarbij is conflict nooit los te zien van de systemische context. Conflicten vertellen niet alleen iets over individuen, maar ook over teams, leiderschap, besluitvorming en organisatie-inrichting. Wat op het ene niveau niet wordt gedragen, werkt door op andere niveaus.
Conflict als ontwikkelkracht
Als conflicten een zinvolle plaats innemen in samenwerking en organisaties, kunnen verschillen tot volle wasdom komen. Niet ondanks spanning, maar dankzij spanning.
Waar conflict, ook en juist als er sprake is van constructief conflict, wordt vermeden of geneutraliseerd, blijft ConflictKracht onbenut.
Dat vraagt geen perfecte harmonie, maar volwassenheid. Het vermogen om steeds opnieuw de middellijn te zoeken – individueel, relationeel en systemisch – juist wanneer het ongemakkelijk wordt.
Misschien vraagt constructief conflict daarom minder om oplossingen en meer om houding. Om aandacht. En om de bereidheid verschil werkelijk te laten ademen. In die zin vraagt constructief conflict niet om beheersing of vermijding, maar om een houding die verschil kan dragen.
In bedrijven en instellingen vraagt dit om een bedding gevende context waarin het constructief hanteren van verschil, spanning en conflict niet aan individuen wordt overgelaten, maar wordt ondersteund en verankerd in structuur, processen en cultuur.